Szczyt techniki czy ślepy zaułek?

Działo 18"/48 (457 mm) Mark 1/16"/56 (406 mm) Mark 4/18"/47 (457 mm) Mark A

Szybki rozwój techniki morskiej pociągał za sobą rozwój różnych klas okrętów, między innymi pancerników. Równolegle taki sam postęp nastąpił w artylerii. Przejście w krótkim czasie z dział odprzodowych do odtylcowych, oraz dział gładkolufowych do gwintowanych znacząco wpływał na jakość samej artylerii jak i zapoczątkował szybki wyścig zbrojeń morskich. Rozwój samej artylerii spowodował wzrost kalibru dział okrętowych. Początkowy kaliber 280mm i 305mm na okrętach liniowych zwiększano do 343mm, 356mm, 380 i 381mm aż w końcu do 406mm. W niektórych flotach opracowywano co prawda działa większych kalibrów, takich jak 419mm, 432mm, 457mm czy w końcu 460mm i 510mm, jednak były one olbrzymie, drogie, bardzo skomplikowane technologicznie. Problemy eksploatacyjne, niska szybkostrzelność czy chociażby rzecz prozaiczna - ilość zabieranej amunicji przez okręt i żywotność luf powodowały spadek zainteresowania tego typu działami.

Pancernik typu Virginia z działami 305mm

Wzrost kalibru wcale nie wiązał się ze znaczącym wzrostem przebijalności czy zasięgu strzału. Przyrost tych dwóch cech użytkowych nie zwracał pełni zaangażowanych sił i środków. Podobna sytuacja miała miejsce w US Navy. Pancerniki amerykańskie początkowy były uzbrojone w działa kalibru 305mm (w pewnym momencie epizodycznie wystąpił kaliber 330mm), gdy na wodę spłynęły pierwsze drednoty działo 12 cali było standardem na skalę światową. Amerykańska flota stopniowo przeszła do kalibru 356mm, a w trakcie I wojny światowej zamówiono 4 pancerniki z działami 406mm – typ Colorado. To jednak nie zaspokoiło US Navy. Postanowiono o zbudowaniu jeszcze większych dział, które w przyszłości mogłyby stanowić uzbrojenie amerykańskich pancerników.

Pancernik typu New York, pierwszy uzbrojony w działa 356mm

Historia amerykańskiego działa kalibru 457mm (18”) rozpoczęła się jeszcze podczas I wojny światowej. Pierwsze wzmianki pochodzą już z 7 stycznia 1917 roku, gdzie Biuro Uzbrojenia Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych informowało o pracach projektowych prowadzonych nad tego typu uzbrojeniem. Zawarto tam również informację o proponowanej masie pocisku (1366kg) i prędkości początkowej wynoszącej 798m/s. Kolejna notka dotyczy już ukończonego projektu działa i pocisku (dla którego określono wagę 1388kg i prędkość początkową na 818m/s). Po konsultacjach postanowiono pozostać przy użyciu materiałów miotających takich, jak używano później do strzelań pociskami kalibru 406mm na pancernikach typu Colorado. Wersję ciężką armaty rozpoczęto budować już pod koniec 1919 roku, odlewając poszczególne jej elementy. Przy tak potężnej broni testowano nie tylko każdą jej składową, ale również wytrzymałość stopów i odlewów na wysokie ciśnienie. Wprowadzono również restrykcyjną kontrolę jakości wykonania poszczególnych podzespołów. Testowo zbudowano również różne typy amunicji dla tej konstrukcji. Na przykład pociski typu B-target miały masę 1530kg, natomiast C-target 1270kg.

Pancernik typu Colorado, pierwszy z artylerią 406mm

Już po konferencji waszyngtońskiej prace nad budową działa przerwano, spowodowane to było ograniczeniami narzuconymi przez sam traktat. Maksymalny kaliber dział okrętowych został określony na 406mm. W tym czasie kompletację konstrukcji oceniano na 50%. Nie chcąc stracić poświęconych środków i lat badań postanowiono więc przebudować działo do kalibru 406mm. Kosztem 20000 dolarów skrócono przewód lufy i po nacięciu gwintowania zamontowano wkładkę zmniejszającą kaliber. Z działa o kalibrze 457mm o długości 48 kalibrów, powstało działo 406mm o długości 56 kalibrów. US Navy była zainteresowana sprawdzeniem możliwości działa o wydłużonym przewodzie lufy. Dotychczas stosowane działa 406mm miały długość 45 kalibrów, więc sprawdzenie możliwości dział o długości 56 kalibrów było celowe i pożądane przez US Navy. Przy pozytywnym przejściu testów planowano wprowadzić działo do służby, jako uzbrojenie nowych jednostek bądź przezbroić modernizowane okręty. Działo otrzymało oficjalną nazwę Mark IV nr 201.

Pancernik North Carolina, przenosząca 9 dział kalibru 406mm, dział zaprojektowanych na podstawie dział przenoszonych przez typ Colorado

Po przebudowie rozmontowane działo przewieziono na poligon Dahlgren, tam je ponownie zmontowano i przystąpiono do testów. Pierwsze próbne strzelania odbyły się 8 lipca 1927. Seria 7 strzałów potwierdziła założenia koncepcyjne. Przy strzelaniach z ładunkiem miotającym o wadze około 360kg ciśnienie wynosiło nawet ponad 20t./cal kwadratowy przy wadze pocisku 945kg. Prędkość początkowa wynosiła 946m/s. Działo z podstawą ważyło 257t. Siła odrzutu działa w takiej konfiguracji wynosiła aż 228t. Ładunek miotający zmniejszono do standardowych 8 woreczków prochu SPD-225 (co dawało 340kg łącznej masy) obniżając jednocześnie prędkość wylotową pocisku do około 916m/s. W tej konfiguracji powtórzono testy w sierpniu 1928. Działo podniesione do 40º wystrzeliło serię 4 pocisków. Osiągnięto zasięg maksymalny około 45150m. Były to najdalsze strzały uzyskane kiedykolwiek na tym poligonie. Ostatnie strzały z broni w tej konfiguracji zostały oddane w 1940. Łącznie wystrzelono 102 pociski. Jeszcze w 1940 roku podjęto decyzję o przywróceniu działa do kalibru 457mm. Przebudowa taka wiązała się z większą komplikacją niż zmniejszenie kalibru do 406mm. Działo załadowano na barkę i przetransportowano do Naval Gun Factory. Żeby zdemontować tuleję do zmiany kalibru na mniejszy lufę trzeba było skrócić (po skróceniu miała ona 47 kalibrów długości). Ważną sprawą było również to, że podczas wcześniejszej przebudowy przecięty został gwint (w celu wprowadzenia wkładki zmniejszającej kaliber). Naruszony gwint trzeba było zdemontować. Waga przebudowanego działa wyniosła prawie 260t. Po ukończeniu przebudowy działo ponownie przetransportowano do Dahlgren, gdzie trafiło 23 września 1941.

Działo 18” na stanowisku testowym

Pierwszy strzał oddano z niego w marcu 1942 pociskiem E-1 Tredegar Target. Pocisk ważył 1748kg, a masa materiału miotającego wynosiła 427kg. Użyto nowszego środka miotającego IHIC Sample 2. Uzyskano prędkość wylotową 764m/s (732 m/s podawane w innych źródłach). Po serii 21 strzałów, postanowiono sprawdzić możliwości penetracji pancerza przez pociski tego kalibru. Znaczny przyrost kalibru i masy samego pocisku nie wpłynął zbytnio na przebijalność. O ile przy penetracji pancerza pionowego zanotowano lekki przyrost wartości, to już przy pancerzu poziomym (pancerz pokładu i jego ewentualne zakosy) nie zyskiwano nic. Pocisk miał tendencje do ześlizgiwania się. Maksymalny zasięg wystrzelonych pocisków to 39734m.

Ostateczną rezygnację z rozwoju koncepcji tego typu uzbrojenia spowodowały tak realia wojny, jak i matematyka. Na projektowanych/budowanych pancernikach typu Iowa maksymalna ilość dział 457mm możliwa do zabudowy to 6 – 7. Żywotność luf byłaby znacząco krótsza od zamontowanych dział 406mm/50, dodatkowo przy takich samych magazynach zmieściłoby się mniej amunicji. Amunicja kalibru 406mm po zastosowaniu superciężkich pocisków była równie skuteczna co kalibru 457mm więc jedynym zyskiem był tak naprawdę zysk wizerunkowy, wszystko inne przemawiało przeciw. Testy działa 457mm i opartego na nim działa 406mm nie spowodowały wprowadzenia go do uzbrojenia, można nawet napisać, że były ślepą uliczką. Działa nowoczesnych pancerników US Navy oparto na konstrukcji dział 406mm zaprojektowanych i używanych na pancernikach typu Colorado.

Dane taktyczno-techniczne:

18"/48 (457 mm) Mark 1 (planowane)

Masa działa: 178t.; długość działa: 22,45m; masa pocisku: 1315kg; wymiary pocisku: 174cm x 45,7cm; waga materiału miotającego: 403,7kg; prędkość wylotowa pocisku: 823m/s;

16"/56 (406 mm) Mark 4

Masa działa: 185,2t.; długość działa: 23,24m; masa pocisku: 954,5kg; wymiary pocisku: 143,5cm x 40,6cm; waga materiału miotającego: 367,4kg; prędkość wylotowa pocisku: 914-916m/s;

18"/47 (457 mm) Mark A

Masa działa: 177t.; długość działa: 21,97m; masa pocisku: 1746,3kg (Type B-1); wymiary pocisku: 206cm x 45,7cm; waga materiału miotającego: 403,7kg; prędkość wylotowa pocisku: 732m/s;

Co do wagi samych pocisków to testowano różne konfiguracje, które poza wymiarami, kształtem czepców różniły się również masą.

Projekt wieży podwójnej

Dla działa kalibru 457mm projektowano wieże podwójną i potrójną. Wieża podwójna miała ważyć 1614t., wieża potrójna miała ważyć 2200t., maksymalny kąt podniesienia dział 45º, ładowanie miało się odbywać przy maksymalnie 5º. Szybkostrzelność dla powyższych armat miała wynosić od 1,5 do 1,75 strzału na minutę.

Projekt wieży potrójnej

Montaż działa 18” na baterii płytowej

Historia tego działa nie zakończyła się jednak na testach dla marynarki wojennej. Co ciekawe wpłynęła ona znacząco na rozwój broni lotniczej... Po drugiej wojnie światowej, gdy lotnictwo przeszło od silników tłokowych do odrzutowych, a prędkość samolotów wzrosła znacząco, okazało się że tradycyjne bomby mają zbyt duży opór aerodynamiczny. W 1951 zaczęto testować bomby o wadze ponad 900kg wystrzeliwując je właśnie z tego działa kalibru 457mm. W latach 1951 do 1957 przeprowadzono 21 prób z bombami o wadze 917kg i 62 z bombami o wadze 340kg. Ostatni strzał z tej konstrukcji padł 7 listopada 1957. Krótko po tym działo przeniesiono do Naval Weapons Facility Dahlgren. Tam do lat 70-tych było eksponatem, po czym zostało zezłomowane.

Działa ustawione do testów przebijalności pancerza (tzw bateria płytowa), działo 457mm po prawej stronie

Działo 457mm Mark A (po lewej), przy dziale 406mm używanych na pancernikach typu Iowa w latach późnych latach 60-tych na terenie Naval Weapons Facility Dahlgren.

Bibliografia:

http://www.navweaps.com/Weapons/WNUS_18-48_mk1.php

https://www.navsea.navy.mil

https://web.archive.org

https://www.navsource.net