Czarny dzień japońskiej floty

Jest 15 maja 1904. Trwa wojna między Cesarstwem Japonii a Rosją. Jeden z zespołów blokadowych (w składzie pancernika i czterech krążowników), uczestniczących w blokadzie rosyjskiej eskadry w Port Artur, wraca do bazy. Panuje gęsta mgła. Krążownik Kasuga traci z oczu płynący przed nim okręt, więc przyspiesza. Manewrujący przed nim krążownik Yoshino wchodzi na kurs przecinający się z torem krążownika pancernego Kasuga. Kasuga o 1:40 wbija się w burtę Yoshino, które szybko tonie. Na pokładzie ginie ponad 300 marynarzy.

Krążownik Yoshino

To początek dnia, który dla japońskiej floty okazał się tragiczny. Kilka godzin później inny zespół blokadowy patroluje wody wokół Port Artur. Pancernik Hatsuse wchodzi na postawioną w nocy przez Rosjan zaporę minową. O 10:50 dochodzi do pierwszego wybuchu, który powoduje zalanie maszynowni i zablokowanie sterów. Po chwili okręt wchodzi na drugą minę. Bezpośredni wybuch miny pod dnem komór amunicyjnych powoduje ich detonację na pancerniku. Rozerwany okręt tonie w niecałe dwie minuty. Ginie prawie 500 marynarzy. Kilkanaście minut później na dwie miny wchodzi pancernik Yashima. Okręt, mimo że nie detonuje, to stopniowo nabiera wody. Wzięto go na hol, jednak po kilku godzinach zdano sobie sprawę, że jednostki nie da się uratować. Ewakuowano załogę, a sam okręt przewraca się na burtę i tonie około godziny 20-tej.

Pancernik Yashima

Sytuacja floty japońskiej

Gdy Japonia przystępowała do wojny posiadała 6 nowoczesnych pancerników zbudowanych w Wielkiej Brytanii. Rosyjska flota dalekowschodnia początkowo posiadała łącznie 7 okrętów tej klasy. Siły obydwu adwersarzy były więc wyrównane, tym bardziej, że w kwietniu 1904 na minie zatonął rosyjski pancernik Pietropawłowsk. Po utracie dwóch pancerników 15 maja strona rosyjska przeważała liczebnie nad Japończykami. Mimo tego bardziej niepokojące dla Japończyków było to, że o ile flota japońska nie mogła liczyć na żadne posiłki, to rosyjska flota dalekowschodnia mogła teoretycznie liczyć na wsparcie ze strony innych rosyjskich flot: bałtyckiej i czarnomorskiej. W szeregach tych dwóch ostatnich było więcej nowoczesnych pancerników niż w całej rosyjskiej flocie Oceanu Spokojnego. Japończycy mieli dwie opcje, jedna to zniszczenie sił rosyjskich jeszcze przed pojawieniem się posiłków z Europy i druga, próba rozbudowy floty we własnym zakresie. Druga opcja była trudniejsza i dłuższa. Japończycy do tej pory nie budowali dużych jednostek morskich. Największym zbudowanym okrętem w Japonii był krążownik Hashidate, o wyporności 4350t.

Krążownik Hashidate - największy okręt zbudowany w Japonii do czasu budowy Tsukuby

Sam proces projektowania jednostek wielkości pancernika był już bardzo skomplikowany, kolejną sprawą było zaopatrzenie jednostki w napęd, uzbrojenie, opancerzenie czy urządzenia kierowania ogniem. Japończycy do tej pory opierali rozwój swojej marynarki wojennej o okręty budowane poza granicami kraju. 6 nowoczesnych pancerników wcielonych do służby przed wojną japońsko – rosyjską wybudowali Brytyjczycy. Z 8 japońskich krążowników pancernych 4 (Asama, Tokiwa, Izumo, Iwate ) zbudowali Brytyjczycy, po jednym Francuzi (Azuma) i Niemcy (Yakumo) i dwa Włosi (Kasuga, Nisshin). Na początku konfliktu w brytyjskich stoczniach, w budowie, znajdowały się jeszcze dwa pancerniki (ostatecznie Kashima i Katori ukończono i przekazano marynarce japońskiej już po wojnie). Japończycy zdawali sobie sprawę, że nawet jeżeli Brytyjczycy ukończyliby wcześniej jednostki, to z racji ogłoszenia swojej neutralności w wojnie dostarczyliby je dopiero po jej zakończeniu.

Iwate - jeden z japońskich krążowników pancernych wybudowanych w Wielkiej Brytanii

Kryzys, do którego doszło 15 maja 1904 nie mógł być więc zażegnany podczas wojny przez stocznie zachodnich mocarstw. Jedynym sposobem, aby móc uzupełnić straty było przystąpienie do budowy dużych okrętów artyleryjskich we własnych stoczniach. Japończycy podjęli ten trud. Już miesiąc po tragicznych wydarzeniach, w czerwcu 1904, do stoczni w Kure trafiło zamówienie na budowę 2 krążowników pancernych. Po informacjach wywiadu, że z Morza Czarnego i Bałtyku wypłynęły dwie rosyjskie eskadry, które skierowały się na Pacyfik zwiększono zamówienie. Poza już zamówionymi jednostkami do stoczni w Kure trafiło dodatkowo zamówienie na jeden pancernik i jeden krążownik pancerny. Również do Jokosuki trafiło zamówienie na jeden pancernik i jeden krążownik pancerny. Zamówione krążowniki pancerne miały połączyć w sobie cechy pancerników i krążowników. Przy lżejszym opancerzeniu i większej szybkości okręty miały posiadać ciężkie uzbrojenie, które w tym czasie było montowane tylko na pancernikach.

Pancernik Kashima, 1906

Z historią powstania krążowników pancernych typu Tsukuba nierozerwalnie wiąże się tak zwany trzeci okres rozbudowy floty japońskiej. Był on odpowiedzią na rozbudowę carskiej floty. Zatwierdzony w 1903 przez rząd japoński program przewidywał między innymi budowę trzech pancerników i trzech krążowników pancernych. Co najważniejsze w programie tym uwzględniono również modernizację i rozbudowę infrastruktury stoczniowej. Miała ona umożliwić budowę dużych okrętów już w Japonii, a tym samym uniezależnić jej flotę od dostaw zagranicznych. To właśnie ten program doprowadził do zwiększenia możliwości produkcyjnych stoczni w Kure i Jokosuce. Po rozpoczęciu wojny japońsko - rosyjskiej wprowadzono plan uzupełniający. W ramach tego planu zamówiono dwa pancerniki (Aki i Satsuma) i cztery krążowniki pancerne (Tsukuba, Ikoma, Kurama i Ibuki). Pierwsze dwa krążowniki (Tsukuba i Ikoma) zamówiono jeszcze 23 czerwca 1904, dwa pozostałe (Kurama i Ibuki) 31 stycznia 1905. Szefem zespołu projektowego nowych krążowników został kapitan Kondo Motoki. Krążowniki projektowano z myślą o wprowadzeniu pewnych innowacji, ogólnie bazując jednak na projektach jednostek będących już w służbie. Postanowiono odejść od tradycyjnego uzbrojenia japońskich krążowników pancernych (czterech armat 203mm). Zdecydowano się zaprojektować jednostki, które będą posiadały siłę ognia pancerników (cztery armaty 305mm), przy jednoczesnym zachowaniu prędkości krążowników pancernych. Tą kombinację planowano zmieścić na kadłubie, który nie miał być większy niż poprzednie krążowniki pancerne japońskiej floty. To trudne zadanie okazało się niemożliwe do zrealizowania. Sama masa wież z działami 203mm wynosiła około 110-130t. każda. W przypadku wieży z dwoma działami 305mm waga jej wynosiła 200t. Do tego dochodziła masa samej amunicji. Przy braku rezygnacji z opancerzenia, prędkości i artylerii dodatkowej okręt musiał zwiększyć wyporność, a co za tym idzie też moc maszyn i wymiary.

Pancernik typu Satsuma

Definicja nowych jednostek

Sama koncepcja nowych krążowników znacząco odbiegała od poprzedników we flocie japońskiej. Nowe okręty miały przede wszystkim znaleźć miejsce w składzie floty liniowej, stając się jej szybkim skrzydłem, a jednocześnie walczyć wraz z nią w walnych bitwach. Właśnie stąd wzięło się dążenie do wprowadzenia na pokład potężnych dział 305mm. Uzbrojenie dodatkowe miało odpowiadać wcześniejszym pancernikom budowanym w Wielkiej Brytanii. Samo opancerzenie pozostawiono na poziomie krążowników typu Izumo. Jako szybkie skrzydło floty liniowej okręty miały posiadać 2-3 węzłową przewagę prędkości. Przeprojektowano również strukturę samego kadłuba. W celu polepszenia dzielności morskiej i zmniejszenia zalewania pokładu przed wieżą dziobową, podniesiono pokład dziobowy i zastosowano dziób kliprowy. Ważnym elementem w projektowanych jednostkach była maksymalna redukcja nadbudówek. Było to jedno z doświadczeń wyniesionych z wojny, gdzie nadbudówki nie chroniły przed niczym, a stawały się śmiertelnym zagrożeniem dla załogi, utrudniając również akcję ratunkową. Wszystkie powyższe cechy były ubrane w elementy znane z innych okrętów użytkowanych w japońskiej flocie. Mimo pewnych zmian nie zmieniała się ogólna budowa jednostek w porównaniu do wcielonych wcześniej do służby krążowników i pancerników. Rozmieszczenie opancerzenia, rozplanowanie kadłuba, napęd, uzbrojenie, wszystko to było znane Japończykom. Właśnie te cechy wpłynęły znacząco na przyspieszenie projektowania jednostek.

Krążownik Tsukuba, 1913

Budowa z wojną w tle

Konstrukcja tych okrętów powodowała mnóstwo problemów technicznych związanych z budową jednostek takiej wielkości. Począwszy od braku pochylni, odpowiednich dźwigów w stoczniach po same nity do łączenia blach i struktury, wszystko to początkowo było problemem. Wiele zagadnień, które podczas pokoju były proste do rozwiązania, podczas wojny stawało się przeszkodą ciężką do przezwyciężenia. Dla przykładu, stocznia w Jokosuce posiadała większe doświadczenie w budowie okrętów wojennych i była lepiej wyposażona od stoczni w Kure, jednak z racji położenia obawiano się, że rosyjska II Eskadra Pacyfiku – ta która ostatecznie przegrała bitwę pod Cuszimą w 1905, może zbombardować Jokosukę (znajdującą się niedaleko Tokjo i będącą bardziej odsłoniętą od strony Pacyfiku), a przez to uszkodzić lub zniszczyć znajdujące się w budowie jednostki. Postanowiono więc, że dwa pierwsze krążowniki zostaną zbudowane przez stocznię w Kure. Stocznia, która do tej pory budowała i remontowała tylko małe okręty, w krótkim czasie rozpoczęła potężną rozbudowę. Rozbudowa dotyczyła nie tylko budowy nowych, większych pochylni (które urosły do nawet 180 metrów długości i ponad 7000 ton nośności), w samym Kure rozbudowano hutę stali i dostosowano ją do wytwarzania płyt pancernych. To pozwoliło na wytworzenie opancerzenia i uzbrojenia dla budowanych krążowników już w rodzimej hucie.

Walcownia w Stoczni Arsenału w Kure

To wszystko początkowo odbywało się przy pomocy brytyjskich doradców (Wielka Brytania, mimo że ogłosiła neutralność to wcześniej była bliskim sojusznikiem Japonii). Przy budowie pochylni wykorzystano olbrzymie ilości drewnianych i betonowych słupów w celu zagęszczenia podłoża i zwiększenia nośności terenu. Duża część przenoszonych podczas budowy okrętów elementów była przenoszona za pomocą ręcznych bloczków lub przestarzałych dźwigów z napędem parowym, te natomiast miały nośność do 10t. Z jednej strony były problemy techniczne, z drugiej zaś doskwierał brak wykwalifikowanej kadry, ta początkowo została zapożyczona ze stoczni w Jokosuce. Stali się oni nauczycielami dla nowych kadr stoczni w Kure. Po przezwyciężeniu tych wszystkich problemów w końcu rozpoczęto budowę Tsukuby, nastąpiło to 14 stycznia 1905, natomiast jego bliźniaka, Ikomy 15 marca 1905. Opóźnienie było związane z końcem budowy drugiej pochylni. Budowa pierwszego krążownika postępowała bardzo szybko. Już 26 grudnia 1905 okręt został zwodowany, jego wcielenie do służby nastąpiło 14 stycznia 1907. Dwa lata w przypadku budowy tak dużej jednostki to bardzo krótki czas. Normą w tym czasie była budowa okrętów tej wielkości w około trzy lata. Drugi krążownik, Ikoma, z racji zakończenia wojny między Japonią a Rosją był już budowany dłużej. Wodowanie nastąpiło 9 kwietnia 1906, a wcielenie do służby 24 marca 1908.

Wodowanie z jednej z rozbudowanych pochylni w Kure

Napęd

Napęd krążowników typu Tsukuba opierał się na dwóch maszynach parowych potrójnego rozprężenia. Były one zasilane przez 20 kotłów opalanych węglem, z możliwością zraszania olejem podczas spalania, w celu zwiększenia mocy. Kotły zostały zaprojektowane przez Jiro Miyabarę, ich konstrukcja pozwalała na większą niezawodność i zwiększenie odporności na zanieczyszczoną wodę. Moc, która wynosiła przy przeciążeniu maszyn 22670KM, była przekazywana na dwie śruby. Na próbach projektowana prędkość 20,5w. została przekroczona i wyniosła 21w. Wadą napędu (dotyczyło to w zasadzie tylko Tsukuby) były duże wibracje, które wpływały na żywotność kadłuba. W Ikomie nie zaobserwowano takiego problemu, a na próbach okręt osiągnął prawie 22w. Przyczyną tego stanu rzeczy był pośpiech przy budowie pierwszego z krążowników, przez co elementy były mniej precyzyjnie wykonane, a blachy mniej spasowane, co wpływało również na hydrodynamikę kadłuba. Zasięg okrętów wynosił około 5000Mm przy 14w.

Tsukuba, 1913

Uzbrojenie główne - działa 12"/45

Okręt był wyposażony w cztery działa kalibru 305mm o długości 45 kalibrów w dwóch wieżach po jednej na dziobie i rufie. Działa te, mimo że ostatecznie wyprodukowane w Japonii były zaprojektowane w Wielkiej Brytanii przez firmę Vickers. Same działa ważyły około 60t. Strzelały pociskami o masie 386kg (co ciekawe ważyły tyle i pociski przeciwpancerne i odłamkowo burzące). W pociskach przeciwpancernych było 19kg materiału wybuchowego, a w pociskach odłamkowo burzących 39kg. Ładunki miotające miały wagę do 113.4kg. Prędkość wylotowa takiego pocisku wynosiła 810m/s. Zapas pocisków na lufę to 100 sztuk. Maksymalny zasięg wynosił ponad 21km przy kącie podniesienia wynoszącym 15º. Wieża z dwoma działami kalibru 305mm ważyła około 200t.

Artyleria główna krążownika Ikoma

Opancerzenie

Na linii wodnej znajdował się pas pancerny o grubości 178mm, jego grubość zmniejszała się w kierunku dziobu i rufy do 102mm. Nad głównym pasem pancernym rozciągał się pas o grubości 127mm, który chronił również stanowiska artylerii dodatkowej. Pokład pancerny miał grubość 38mm, a jego zakosy to 51mm. Wieża dowodzenia posiadała opancerzenie o grubości 203mm, a od góry była przykryta 76mm blachą pancerną. Wieże artylerii głównej posiadały płytę czołową o grubości 244mm, płyty boczne 229mm, natomiast od stropu były chronione 38mm pancerzem. Barbety artylerii głównej miały grubość 178mm. Waga opancerzenia na krążowniku Tsukuba to 2049t. a na krążowniku Ikoma 2068t. Do zabudowy na okrętach wykorzystano stal, zakupioną jeszcze w Stanach Zjednoczonych (co ciekawe nawet nity łączące strukturę i blachy okrętów też pochodziły ze Stanów Zjednoczonych). Sama obróbka, hartowanie i przystosowanie do montażu zostało wykonane już w Japonii w Arsenale Marynarki Wojennej w Kure.

Schemat krążownika typu Tsukuba

Dane taktyczno-techniczne: wyporność: 13750t., wymiary: 137,1m x 23m x 8m, prędkość maksymalna: 20,5w., uzbrojenie 2 x 2 x 305mm, 12 x 1 x 152mm, 12 x 1 x 120mm, 4 x 1 x 76mm, 3 wyrzutnie torped 450mm, pancerz burtowy 178mm, barbety 178mm, pancerz pokładu do 51mm.

Bibliografia:

Jiro Itani, HansLengerer, Tomako Rehm-Takahara, Japan's proto-battlecruisers: the Tsukuba and Kurama classes, Warship 1992, Conway Maritme Press Ltd, 1992

https://naval-encyclopedia.com

https://picryl.com/

https://ja.namu.wiki/w/